Erməni silahlı birləşmələrinin Azərbaycan torpaqlarında törətdiyi faciələr mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli və məqsədyönlü hərbi cinayətlərdən ibarət olmuşdur. 1992-ci il fevralın 25–26-da Xocalı şəhərində baş vermiş hadisələr bu faciənin ən dəhşətli nümunəsidir. Dövlət sənədlərinə görə, 613 nəfər qətlə yetirilmiş, 487 nəfər itkin düşmüş, 1275 nəfər yaralanmışdır. Bu faciə yalnız insan itkisi ilə ölçülmür. Minlərlə ev, məktəb və dövlət infrastrukturu dağıdılmış, şəhər tamamilə xarabalığa çevrilmişdir. Qaçqın və məcburi köçkünlər uzun müddət sığınacaqlarda məskunlaşmış, əmlak və torpaq itkiləri yaşamışdır. Dövlət statistikası göstərir ki, bu faciə nəticəsində 200 mindən artıq azərbaycanlı evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır. Hərbi əməliyyatlar zamanı azərbaycanlıların mədəni və dini irsinə qarşı da məqsədyönlü dağıdıcı siyasət həyata keçirilmişdir. 200-dən çox məscid, tarixi abidə və kitabxana məhv edilmiş, regionun mədəni xəritəsi dəyişdirilmişdir. Dövlət sənədlərində qeyd olunur ki, bu faciələr etnik mənsubiyyətə görə törədilmiş, mülki şəxslərin müdafiəsizliyi nəzərə alınmamışdır. Baş Prokurorluq və Dövlət Komissiyasının arxiv materialları göstərir ki, Xocalıda və digər bölgələrdə baş verənlər həm tarixi, həm də hüquqi sənəd kimi təsdiqlənmişdir. Nəticə olaraq, yaşanmış faciə sadəcə insan itkisi deyil, həm də etnik və mədəni soyqırımın qurbanlarının hekayəsidir. Dövlət sənədlərində əks olunan bu faktlar gələcək nəsillər üçün tarixi yaddaş və hüquqi sübut rolunu oynayır.
Sevil Mecidli – Zərdab Gənclər evinin dərnək rəhbəri
